Anatomia przełyku - topografia, mięśnie, unerwienie, unaczynienie.

Topografia

Wiem, że kochasz anatomię. Nie raz przytaczam słowa najsławniejszego osteopaty świata, Andrew Taylor Still’a który zwykł mówić, że „zaczynasz z anatomią, kończysz z anatomią, anatomia jest wszystkim czego potrzebujesz…”. Wielu praktyków - w tym również ja uważa, że znając dokładnie anatomię i fizjologię ludzkiego ciała bez problemu posłużymy się wnioskowaniem klinicznym, dopasowaniem diagnozy i leczenia. Znajomość anatomii wśród fizjoterapeutów i masażystów powinna wybiegać znacznie poza jedynie narząd ruchu. Stąd pomysł na poświęcenie na blogu większej uwagi zupełnie innym strukturom. Będziesz zaskoczony, jak wiele dolegliwości maskuje się pod przykrywką bólów mięśni i stawów. Żeby to odkryć, musisz jedynie studiować anatomię. Ten artykuł anatomiczny postanowiłem poświęcić narządowi, z którego korzystasz w ciągu dnia wielokrotnie, a mimo to bardzo rzadko zwracasz na niego uwagę - czy to podczas jedzenia, podczas nauki anatomii, planując terapię pacjentów w gabinecie, czy przychodni. Mowa oczywiście o tytułowym przełyku. Jak dobrze wiesz, ten ostatni kęs kiełbaski z grilla po przełknięciu nie trafił magicznie do żołądka. Musiał przejść całkiem długą, choć prostą drogę w dół - licząc od linii zębów około 40 centymetrów, zanim wpadł do wpustu żołądka! W dzisiejszym wpisie przybliżę Ci zależności topograficzne przełyku, co powinno być pomocne podczas dalszej nauki zarówno układu trzewnego, jak i pozostałych elementów naszego skomplikowanego ciała. Zaczynamy. 

Przełyk jest organem wydrążonym. Nie jest zupełnie okrągły, lecz owalny. W płaszczyźnie poprzecznej jest szerszy niż w strzałkowej, a jego światło ma zaledwie 2cm średnicy - potrafi się jednak rozszerzać i kurczyć, co nie znaczy, że możesz zrezygnować z dokładnego gryzienia jedzenia. Warto już na początku dodać, że określenie „prosta droga w dół” była znacznym uproszczeniem. Na etapie rozwoju embrionalnego podczas rozwoju i formowania przełyku skręca się on w prawą stronę i wykrzywia - najpierw w lewą stronę, następnie prawą i znów lewą. Zapamiętaj ten fakt, będzie miał on kluczowe znaczenie dla zrozumienia jego relacji z innymi narządami i strukturami. Zaraz po opuszczeniu jamy ustnej wspomniany we wstępie kawałek kiełbasy wpada do gardła, sąsiadującego na tej wysokości z chrzęstną nagłośnią, następnie chrząstką tarczową i u jej podstawy chrząstką pierścienną oraz mięśniem pierścienno-gardłowym - ma to miejsce na wysokości od czwartego do szóstego kręgu szyjnego (C4-C6) i tutaj też przełyk zakrzywiony jest odrobinę w lewo w stosunku do elementów chrzęstnych. Przełyk i tchawica od tego momentu połączone są ze sobą luźną tkanką siateczkową oraz włóknami mięśniowymi i wędrują w swoim towarzystwie przez jakiś czas. Elementy te oczywiście znajdują się na zewnątrz i fizjologicznie nie mają kontaktu z niczym co przełykasz , chyba że zdarzyło Ci się kiedyś zadławić.

Następnym charakterystycznym miejscem na drodze przełyku jest łuk aorty, z którym spotyka się na wysokości czwartego kręgu piersiowego (Th4). Dzieje się tutaj znacznie więcej, przecina on na tej wysokości linię pośrodkową ciała, przechodząc do skrętu w prawo. Sąsiadują z nim również wstępująca część tętnicy podobojczykowej lewej i opłucna ścienna. Po stronie prawej żyła nieparzysta zawraca w przód towarzysząc przełykowi, choć rozdziela je zachyłek śródpiersiowo-kręgowy opłucnej. Cały górny segment przełyku leży w klatce piersiowej przy mięśniach podłużnych szyi, trzonach kręgów oraz otaczającej je powięzi przykręgosłupowej.

Na wysokości siódmego kręgu piersiowego (Th7) przełyk skręca w prawo, następnie dwa bądź trzy kręgi niżej gwałtownie w lewo i przedostaje się do jamy brzusznej przez rozwór przełykowy. Od razu po opuszczeniu rozworu w przeponie łączy wpust z żołądkiem, gdzie połknięty kęs spotyka się z poprzednimi porcjami pokarmu.

 Ryc. 1 - Przekrój poprzeczny klatki piersiowej, relacje anatomiczne przełyku - żródło: Program komputerowy Human Anatomy 2017

Mięśnie i tkanki miękkie

Przełyk jest strukturą zbudowaną z kilku warstw. Najbardziej powierzchowną stanowi mięsień podłużny otaczający całość tuby przełyku i jak sama nazwa wskazuje pokrywa głębsze warstwy włóknami ułożonymi wzdłuż przełyku. Tuż pod nim znajduje się warstwa okrężna mięśnia, której włókna ułożone są eliptycznie - zmiennie w zależności od odcinka przełyku. Granicę pomiędzy gardłem dolnym a właściwym przełykiem stanowi mięsień pierścienno- gardłowy, będący dźwigaczem gardła. Rozpoczyna on swój bieg od wyrostka skrzydłowatego kości klinowej oraz tkanek podniebienia miękkiego. Histologia tkanki mięśniowej również jest zróżnicowana w zależności od odcinka przełyku - wyżej położoną 1/3 przełyku stanowi niemal wyłącznie tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana, podczas kiedy dolna połowa przełyku to mięśnie gładkie. Część przełyku pomiędzy tymi odcinkami to strefa przejściowa, zawierająca oba rodzaje komórek mięśniowych. Pod wymienionymi komórkami mięśniowymi znajduje się również warstwa podśluzowa i śluzówka usiana gruczołami śluzotwórczymi, naczyniami krwionośnymi i włóknami nerwowymi tworzącymi idealną barierę mechaniczną, zaopatrującą całość w krew, i sterowanie centralne. Niestety, ściany przełyku nie stanowią dobrej ochrony chemicznej, także podczas częstej ekspozycji na kwas żołądkowy - np. u osób cierpiących na refluks żołądkowy lub bulimię ulegają włóknieniu bądź nawet metaplazji nabłonka, będącej przyczyną nowotworów tego obszaru. Błonę mięśniową śluzówki tworzą podłużne warstwy włókien mięśniowych, dzięki czemu w przełyku może zachodzić fala perystaltyczna.

Ryc. 2 - Relacje anatomiczne przełyku, źródło: anatomic.amc.edu